Om
de kinderen te laten kennismaken met de Bijbel werden er vroeger
schoolplaten gebruikt. Aan de hand van de afbeeldingen op de
schoolplaten kon de meester of de juf een verhaal uitleggen. Deze
manier van les geven werd ook wel aanschouwingsonderwijs genoemd.
Aanschouwen is een ander woord voor kijken. De meesten kennen het nog
wel denk ik, die oude schoolplaten die vroeger in het klaslokaal hingen
of uit een grote opbergkist achter in de klas tevoorschijn werden
gehaald. Het was vooral dán steeds weer een verrassing. Wij
kijken nu in de klas naar dia’s of een videofilm in plaats
van
schoolplaten.
Wil
je een overzicht van alle platen? Klik HIER
'de Heere sloeg acht op Abel's offer, maar niet op het offer
van Kain.' (Genesis 4: 4,5)
1
De mens, Adam, had gemeenschap met Eva, zijn vrouw, en zij werd zwanger
en bracht Kaïn ter wereld. ‘Met de hulp van de
HEER,’ zei ze, ‘heb ik het leven geschonken (4:1)
Kaïn [...] het leven geschonken – In het Hebreeuws
is er een woordspel tussen de naam Kaïn en het werkwoord qana,
‘het leven schenken aan’.aan een man!’ 2
Later bracht ze zijn broer ter wereld, Abel. Abel werd herder,
Kaïn werd landbouwer. 3 Op een keer bracht Kaïn de
HEER een offer van wat hij had geoogst.
4 Ook Abel bracht een offer; van de eerstgeboren dieren van zijn kudde
koos hij de mooiste uit. De HEER merkte Abel en zijn offer op, 5 maar
voor Kaïn en zijn offer had hij geen oog. Dat maakte
Kaïn woedend, zijn blik werd donker. 6 De HEER vroeg hem:
‘Waarom ben je zo kwaad, waarom kijk je zo donker? 7 Handel
je goed, dan kun je toch iedereen recht in de ogen kijken? Handel je
slecht, dan ligt de zonde op de loer, begerig om jou in haar greep te
krijgen; maar jij moet sterker zijn dan zij.’ 8 Kaïn
zei tegen zijn broer Abel: ‘Laten we het veld in
gaan.’
(4:8) Kaïn zei tegen zijn broer Abel: ‘Laten we het
veld in gaan.’ – Volgens de oudste vertalingen. MT:
‘Kaïn zei tegen zijn broer Abel.’Toen ze
daar waren, viel hij zijn broer aan en sloeg hem dood. 9 Toen vroeg de
HEER: ‘Waar is Abel, je broer?’ ‘Dat weet
ik niet,’ antwoordde Kaïn. ‘Moet ik soms
waken over mijn broer?’ 10 ‘Wat heb je
gedaan?’ zei de HEER. ‘Hoor toch hoe het bloed van
je broer uit de aarde naar mij schreeuwt. 11 Daarom: vervloekt ben jij!
Ga weg van deze plek, waar de aarde haar mond heeft opengesperd om het
bloed van je broer te ontvangen, het bloed dat jij vergoten hebt. 12
Ook al bewerk je het land, het zal je niets meer opbrengen. Dolend en
dwalend zul je over de aarde gaan.’
13 Kaïn zei tegen de HEER: ‘Die straf is te zwaar.
14 U verjaagt mij nu van deze plek en ik mag u niet meer onder ogen
komen, en als ik dan dolend en dwalend over de aarde moet gaan, kan
iedereen die mij tegenkomt mij doden.’ 15 Maar de HEER
beloofde hem: ‘Als iemand jou doodt, zal dat zevenmaal aan
hem worden gewroken.’ En hij merkte Kaïn met een
teken, opdat niemand die hem tegenkwam hem zou doodslaan. 16 Toen ging
Kaïn bij de HEER vandaan en hij vestigde zich in Nod, (4:16)
Nod – Nod kan worden vertaald als
‘dwaling’.een land ten oosten van Eden.
Om eens goed over na te denken
Adam en Eva waren verdreven uit het paradijs, omdat zij het gewaagd
hadden te eten van de boom van kennis van goed en kwaad.
Als
dit gebeurd is houdt God een toespraak tot de slang, tot Eva, tot de
mens, en besluit die toespraak met: stof ben je en tot stof keer je
terug.
Vervolgens krijgen Adam en Eva twee zoons: Kaïn en
Abel. En er ontstaan een conflict tussen die twee zoons. Kaïn
wordt
jaloers op Abel, omdat God wel het offer van Abel opmerkt, maar niet
dat van hem. De jaloezie slaat om in woede, en Kaïn vermoordt
zijn
broer. Als God Kaïn daarvoor straft door hem weg te sturen
wordt Kaïn
bang: dan ben ik vogelvrij.
God stelt hem gerust: hij zal niet gedood worden, maar wel zwerven.
Kaïn vestigt zich in het land Nod, dat betekent: dwaling.
Wij
kunnen ons de emoties van Kaïn maar al te goed voorstellen.
Als je je
best doet voor God, en God merkt jou niet op, maar alleen je broer, die
notabene nog jonger is dan jij ook, dan word je jaloers. En eigenlijk
is het God waarop je boos moet zijn, want die trekt Abel voor. Maar God
is ver weg en Abel dichtbij en bovendien je broer, waarmee concurrentie
toch al snel op de loer ligt. En dus koel je je woede op hem.
Kain
dwaalt, in figuurlijke zin. En God laat hem dwalen in letterlijke zin.
Niet meer thuis. Nooit meer thuis. Weg van zijn grond. Weg van zijn
familie. Weg van God.
Wat wij herkenden in dit verhaal:
Als
de jaloezie je in zijn greep krijgt raak je weg van God. Niet meer
thuis. Ook niet meer thuis bij jezelf. Niet meer op de bodem van je
ziel, maar struikelend van emotie naar emotie. Het roept schaamte op.
Dat ik dit in me heb!
Of wellicht is niet jaloezie de emotie die
je het verst afbrengt van God, maar iets anders: egoïsme,
gemakzucht,
agressie, of iets anders.
Wij deelden met elkaar in de
voorbereiding onze eigen emoties die maken dat wij ons ver van God
verwijderd voelen, en merkten dat wij daarbij steeds zachter gingen
praten. Uit schaamte. Deze emotie, deze niet zo mooie kant van mij, die
kende jij nog niet, maar die heb ik ook...
Wat er ook wel weer
mooi aan was: wij reageerden niet op elkaar met afschuw, maar met
begrip: oh, wat naar als je zo gevangen bent in iets negatiefs. Het was
daarom ook wel prettig om het met elkaar te delen: hé, de
ander
veroordeelt me niet maar snapt dat ik ook minder mooie kanten heb.
Stof
ben je en tot stof zul je wederkeren. Onze stoffelijkheid betekent
niets meer en niets minder dan dat we onze beperkingen hebben. Dat we
af en toe, of regelmatig, fouten maken. Dat er eigenschappen en emoties
in ons schuilen waar we ons voor schamen, en waar we liever niet mee
voor de dag komen. Dingen die we het liefst zo snel mogelijk weer
willen vergeten.
Kaïn weigert verantwoording af te leggen
aan God. Als God hem roept zoekt hij een uitvlucht. Vandaag nodig ik
jullie uit om zonder uitvluchten verantwoording af te leggen aan God.
In de wetenschap dat God altijd met ons opnieuw wil beginnen.
Over moord en geweld
De korte geschiedenis van Kaïn en Abel staat in het hart van
wat onze huidige beschaving meemaakt op vlak van moord en geweld, van
het verbod erop, en van het groeiend besef van de verantwoordelijkheid
van iedereen voor de ander. Het is opvallend hoe vanaf het begin van de
mensheid blijkbaar het slechtste verteld moet worden, dat de eerste
mensen elkaar niet verstaan, geweld plegen tegenover elkaar.
Zijn Adam en Eva de eerste mensen, dan is Kaïn de eerste zoon,
de eerstgeborene onder alle mensen, de eerste oudste zoon uit de
geschiedenis. Abel is de eerste broer, het eerste jongste kind. Samen
zijn zij de eerste broers, hier worden de eerste gevoelens en
verhoudingen tussen broers weergegeven, die van de oudste ten opzichte
van de jongste en die van de jongste
tegenover de oudste. En het gaat hier ook over de eerste verhouding
tussen mens en aarde; Kaïn is landbouwer, Abel schapenherder.
Zijn hun ouders de eerste ouders, zij zijn de eerste kinderen en broers.
Jaloersheid
Van deze eerste mensenfamilie geeft de bijbel geen idyllisch portret.
Integendeel. De jaloersheid van de oudste ten opzichte van de jongste,
een te groot verschil in smaak, reacties, bezigheden, belangstellingen
tussen broers; het gevoel van niet op gelijke manier behandeld te
worden door het gezag -in dit geval God! -waarvan men erkenning en
waardering verwacht.
'- In één woord: het gevoel van niet bemind te
worden zoals dat zou moeten of zoals men dat zou wensen. Komt daar nog
de aanwezigheid bij van de ander, de broer, die bedreigend overkomt.
Alles hier getuigt van een diepe ervaring van familiale relaties tot in
het anekdotische en dramatische toe.
Zo'n verhaal juist aan het begin van de mensengeschiedenis plaatsen
maakt dat dit verhaal geen gewoon fait divers is zoals men dat
dagelijks in de kranten leest. Deze broedermoord met alles wat er in
het verhaal nog bijkomt maakt de bedoeling van de gewijde schrijvers
duidelijk en aan de betekenis die zij er aan willen geven. Het gaat dus
niet over een gewoon familiedrama, hoe verschrikkelijk op zich ook. Het
gaat hier over een geschiedenis waarin elke generatie van
mensen een afspiegeling of echo kan zien van wat zij zelf is, van wat
zij verlangt, van waar zij bang voor is. Zoals Adam en Eva houden ook
de beide broers een spiegel voor aan ieder gezin, aan iedere
gemeenschap.
Natuurlijk weten wij dat er zich niet in elke familie een broedermoord
afspeelt. Al vergeten wij best de statistieken niet die zeggen dat 40%
van de misdaden op de dag van vandaag... familiedrama's zijn, zich
voordoen in de gezinssfeer (moord, verkrachting, incest, geweld,
bedreiging, uitsluiting, jaloersheid, rivaliteit enz...)
Historische
vervloeking en erfelijke vervloeking
Tegen welke achtergrond wordt dit
verhaal verteld? Zoals elk beginverhaal gaat hier een ervaring aan
vooraf. Redactioneel gezien is dit verhaal, ook al staat het in het
begin van de bijbel, niet het eerste geschreven. Het hele
scheppingsverhaal is misschien een van de meest recente boeken uit het
Oud Testament.
Het verhaal van Kaïn en Abel is geschreven vanuit een lange
geschiedenis die men tracht te begrijpen en uit te leggen. Zonder enige
twijfel roepen Kaïn en Abel twee belangrijke en aan elkaar
tegengestelde figuren van mensen op zoals men die in de toenmalige
maatschappij heeft leren kennen. Kaïn en Abel roepen de
periode op van de opkomst van landbouw en veeteelt en hun onderlinge
rivaliteit. De veehouders die in vele gevallen echte nomaden waren,
moesten er telkens op uit om weiland te vinden voor hun kudden.
Daardoor vormden zij een gevaar voor de landbouwers die meer een vaste
standplaats nodig hadden voor het bewaren van hun (landbouw- )cultuur
en de bewaking ervan. Vanuit dit gezichtspunt bevestigt de bijbel hier
wat de moderne etnologie reeds lang beweert en bewijst.
Maar dit verhaal wil ook de geschiedenis van Israël zelf
belichten. Het Joodse volk is geconfronteerd geweest met de ene
broedermoord na de andere. Als je alleen maar de geschiedenis van hun
koningshuis bekijkt. Saul en David. Welk een rivaliteit en jaloersheid,
moordpoging, tussen de oudste (Saul) en de jongste (David). En nog veel
meer tussen de , zonen van David waar de echte broedermoorden plaats
hebben. Heel de geschiedenis van het ; koningshuis vanaf Salomo wordt
gekenmerkt door broedertwisten en broedermoorden. Deze zo maar
vertellen, zonder de minste verbloeming, vraagt uitleg. Hoe is dat
mogelijk? Vandaar dat de gewijde schrijvers hun historische ervaring
trachten te verklaren door ze reeds te leggen bij het eerste
broederpaar. Op Kaïn rustte een vervloeking; het volk
Israël heeft deze vloek overgeërfd.
De
oerdrijfveer van een moord
Maar ook de geschiedenis van
Kaïn en Abel vraagt om uitleg. Want deze broedermoord zomaar
vertellen gaat niet op als er in het leven of de intenties van de
ouders, Adam en Eva, niets van verklaring te vinden zou zijn. Hier moet
een reden zijn. Een drama heeft altijd een voorspel. En dat is te
vinden in het derde hoofdstuk van het scheppingsverhaal: de zonde van
de eerste mens waardoor hij verjaagd werd uit een paradijselijke
toestand, waar van een misdaad anders nooit sprake zou geweest zijn.
Het verhaal over de zondeval, en de symboliek van het verbod te eten
van die raadselachtige levensboom gaan uiteindelijk het fundament
blootleggen van elk menselijk ongeluk, te beginnen hier bij de eerste
broedermoord uit afgunst
and make the choice for live
