Galwortel, ook wel kroongal genoemd, is een bacteriële plantenziekte die vooral bij jonge bomen en struiken voorkomt. De veroorzaker is de bacterie Agrobacterium tumefaciens, die via wondjes in de wortelhals of stam binnendringt. Wat deze ziekte zo lastig maakt, is dat de bacterie het DNA van de plant zelf herprogrammeert. De plant gaat dan ongeremd tumoren of gallen aanmaken, in plaats van de infectie te bestrijden.
De gallen zitten meestal net boven of onder de grond, rond de overgang van wortel naar stam. Ze beginnen als kleine, zachte verdikkingen en groeien uit tot grote, ruwe en houtachtige knobbels. De buitenkant is vaak donkerbruin of zwart, met een onregelmatig oppervlak. De gallen kunnen variëren van enkele centimeters tot meer dan 30 centimeter in doorsnee. De bacterie kan jarenlang in de grond overleven, ook zonder waardplant.
Welke planten lopen het meeste risico?
Galwortel is niet kieskeurig, maar sommige plantensoorten zijn extra gevoelig. Vooral roos, fruitbomen (appel, peer, kers), druif, framboos en sierheesters zoals sering en rhododendron worden vaak getroffen. Ook bij jonge aanplant in boomgaarden of wijngaarden duikt de ziekte regelmatig op. De bacterie kan via besmette grond, water of tuingereedschap worden verspreid.
In koude of natte grond overleven de bacteriën langer. Ze kunnen ook in de wortels van sommige onkruiden blijven zitten zonder dat die zichtbare gallen krijgen. Zo blijft de besmettingsbron onzichtbaar tot je een vatbare plant plaatst.
| Plantgroep | Voorbeelden | Gevoeligheid |
|---|---|---|
| Fruitbomen | Appel, peer, kers, pruim, perzik | Zeer hoog |
| Sierheesters | Roos, sering, rhododendron, forsythia | Hoog |
| Klimplanten | Druif, kamperfoelie | Matig tot hoog |
| Groenten | Tomaat, paprika, zonnebloem | Matig |
| Coniferen | Thuja, cipres | Laag |
Hoe herken je galwortel in de praktijk?
De eerste symptomen zijn moeilijk te zien, omdat de gallen onder de grond beginnen. Pas als de knobbels boven de grond uitgroeien, vallen ze op. Typische kenmerken:
- Wratachtige, onregelmatige verdikkingen aan de wortelhals of stamvoet
- Jonge gallen zijn zacht en licht van kleur, oude gallen worden hard en donker
- De plant groeit slechter: kleinere bladeren, kortere scheuten, minder bloemen
- Bij hevige aantasting: verdroging, vergeling en uiteindelijk afsterven
- Soms ontstaan er scheuren in de gal, waardoor secundaire infecties (schimmels) kunnen binnendringen
Let op: niet elke verdikking aan de wortelhals is galwortel. Soms ontstaat er een eeltachtige zwelling na een snoeiwonde of door een mechanische beschadiging. Het verschil is dat galwortel blijft groeien en een ruw, onregelmatig oppervlak heeft, terwijl eelt glad en gelijkmatig blijft.
Wat kun je doen als je galwortel ontdekt?
Een eenvoudige bestrijding bestaat niet. Zodra de bacterie in de plant zit, kun je de gal niet meer wegsnijden zonder de plant ernstig te beschadigen. De bacterie zit namelijk ook in het omliggende weefsel. Bij jonge bomen is de beste aanpak: de plant rooien en vernietigen. Bij oudere bomen kun je de gal wegsnijden, maar de kans op hergroei is groot. Snoei bij droog weer, ontsmet het gereedschap na elke snede en smeer de wond in met een wondafdekmiddel.
In de grond blijft de bacterie actief. Na het verwijderen van een zieke plant kun je beter enkele jaren geen vatbare soorten op die plek zetten. Gras, granen of andere niet-vatbare gewassen kunnen de bacterie laten uitdoven. Ook het gebruik van een biologische ontsmettingsmiddel op basis van koper kan de bacteriedruk verlagen, maar werkt niet preventief.
Hoe voorkom je galwortel bij nieuwe aanplant?
Preventie is de enige echt effectieve strategie. De bacterie dringt binnen via wondjes, dus alles wat beschadiging voorkomt, helpt. Concreet:
- Kies resistente of tolerante plantenrassen. Sommige appel- en perenonderstammen zijn minder vatbaar. Vraag ernaar bij de kweker.
- Controleer jonge bomen voor aankoop. Keur de wortelhals en de bovenste wortels. Koop geen planten met verdikkingen of beschadigingen.
- Vermijd wonden bij het planten. Gebruik scherp gereedschap, plant niet te diep en bescherm de stam tegen maaiers of knaagdieren.
- Ontsmet gereedschap regelmatig. Na het snoeien van zieke planten, maar ook na het planten van nieuwe bomen. Alcohol (70%) of een bleekoplossing (10%) volstaat.
- Verbeter de bodemstructuur. Slecht gedraineerde, zure of verdichte grond verhoogt de kans op infectie. Zorg voor een goede afwatering en een pH rond 6,5-7,0.
Wanneer heeft het zin om een plant te redden?
Niet elke galwortelinfectie is dodelijk. Bij oudere, goed gewortelde bomen kan de plant jarenlang overleven met een gal. De groei zal wel achterblijven, maar de boom kan nog fruit geven. De beslissing om te rooien hangt af van de ernst van de aantasting en de waarde van de plant.
Een vuistregel: als de gal meer dan de helft van de stamomtrek beslaat, is rooien de beste keuze. De vaatbundels worden dan afgekneld, waardoor de boom onvoldoende water en voedingsstoffen kan transporteren. Bij gallen kleiner dan een vuist, die niet rond de hele stam zitten, kun je de plant nog een kans geven. Snoei de gal dan terug tot gezond weefsel en geef de plant extra mest en water om de groei te stimuleren.
Houd er rekening mee dat de bacterie in de grond blijft. Zelfs als de plant overleeft, loop je het risico dat nieuwe aanplant op dezelfde plek wordt besmet. Wie een boomgaard of siertuin opbouwt, doet er goed aan om besmette grond te mijden of te vervangen.
