Witte rotting, veroorzaakt door de schimmel Sclerotinia sclerotiorum, is een van de meest hardnekkige bodemziektes in de tuinbouw en landbouw. De eerste signalen zijn vaak misleidend: een plant die er ’s ochtends nog fris uitziet, kan tegen de middag slap hangen met een witte, pluizige schimmellaag op de stengel. Wie eenmaal met deze schimmel te maken heeft gehad, weet dat preventie de enige echte bescherming biedt. In dit artikel lees je hoe je de ziekte herkent, welke gewassen het meeste risico lopen en welke maatregelen echt werken om verspreiding te stoppen.
Welke symptomen wijzen op sclérotiniose?
De schimmel tast vooral de stengelbasis aan, maar ook bladeren, vruchten en bloemen kunnen besmet raken. Het meest typische kenmerk is een witte, katoenachtige schimmellaag die zich snel uitbreidt over aangetast weefsel. Binnen enkele dagen verschijnen er harde, zwarte bolletjes in en op de schimmel – dit zijn de sclerotiën, de overlevingsstructuren van de schimmel. Deze kunnen jarenlang in de grond blijven zitten.
Bij sla en andijvie zie je vaak dat de buitenste bladeren eerst waterig en slap worden, waarna de hele krop binnen een week volledig wegrot. Bij bonen en erwten ontstaan er bruine, ingezonken plekken op de stengels, die later helemaal wit uitslaan. In aardbeien tast de schimmel de vruchten aan die op de grond liggen: ze worden zacht, bedekt met wit schimmelpluis en rotten snel weg.
Welke teelten lopen het grootste risico?
Sclérotiniose is niet kieskeurig, maar sommige gewassen zijn extra vatbaar. Denk aan:
- Koolsoorten (bloemkool, broccoli, spitskool)
- Sla, andijvie en andere bladgewassen
- Bonen, erwten en tuinbonen
- Aardbeien, vooral bij nat weer
- Zonnebloemen en koolzaad
- Wortelen en knolselderij bij langdurige vochtigheid
De schimmel gedijt het beste bij koel en vochtig weer (15-20°C) en een hoge luchtvochtigheid. Dichte gewassen, slechte luchtcirculatie en een bodem die lang nat blijft, zijn ideale omstandigheden voor een uitbraak. In kassen met een hoge relatieve luchtvochtigheid kan de ziekte het hele jaar door problemen geven.
Hoe overleeft de schimmel in de bodem?
De sclerotiën zijn de sleutel tot het hardnekkige karakter van deze ziekte. Ze kunnen vijf tot tien jaar in de grond overleven, zelfs zonder waardplanten. Pas als de omstandigheden gunstig zijn – voldoende vocht en een temperatuur rond 15°C – ontkiemen ze en vormen ze vruchtlichamen (apotheciën) die sporen verspreiden via de lucht.
Een bijkomend probleem: de sclerotiën worden niet afgebroken door de meeste gangbare bodemontsmettingsmiddelen. Ook overleven ze de vertering in de maag van vee, waardoor ze via mest weer op het land terecht kunnen komen. Wie onbesmet wil starten, moet dus heel kritisch zijn op de herkomst van plantgoed, grond en meststoffen.
Welke preventieve maatregelen werken echt?
Vruchtwisseling en bodembeheer
Een ruime vruchtwisseling is de eerste verdedigingslinie. Wacht minimaal vier tot vijf jaar voordat je op een perceel opnieuw vatbare gewassen teelt. Granen, mais en grasachtigen zijn niet vatbaar en kunnen de druk verlagen, mits er geen sclerotiën in de bodem zitten.
Teelttechnische aanpassingen
Zorg voor een open gewasstructuur door ruime plantafstanden en gerichte snoei. Dit verbetert de luchtcirculatie en laat bladeren sneller opdrogen. Vermijd te veel stikstofbemesting: weelderige, zachte groei is extra vatbaar. Bij aardbeien helpt het om vruchten van de grond te houden met stro of plastic folie.
Biologische bestrijding
Er zijn schimmels zoals Coniothyrium minitans die de sclerotiën in de bodem aantasten. Dit middel wordt commercieel verkocht onder de naam Contans. Het werkt preventief, maar alleen als het voor de teelt wordt ingewerkt in de bovenste grondlaag. De effectiviteit hangt sterk af van de bodemtemperatuur en het vochtgehalte.
Chemische bestrijding
Er zijn fungiciden beschikbaar, maar de resistentieontwikkeling bij Sclerotinia sclerotiorum neemt toe. Bovendien werken de meeste middelen alleen preventief, niet curatief. Zodra je witte schimmel ziet, is het te laat voor een bespuiting. In de praktijk wordt chemie vooral ingezet bij hoogwaardige teelten zoals sla en aardbeien, maar steeds vaker als laatste redmiddel.
Wat doe je bij een uitbraak?
Als je witte rotting ontdekt, handel dan snel en radicaal:
- Verwijder alle aangetaste planten met wortel en al, voordat de sclerotiën vrijkomen. Doe ze in een gesloten zak en gooi ze bij het restafval, niet op de composthoop – de schimmel overleeft het composteringsproces.
- Onmiddellijk stoppen met beregenen en de luchtvochtigheid verlagen. In kassen kun je ventileren en eventueel verwarmen om de lucht droger te krijgen.
- Besmette grond afdekken met zwart plastic of een groenbemester zoals mosterd of tagetes. Dit versnelt de afbraak van sclerotiën aan het bodemoppervlak.
- Na de oogst de grond diep omploegen (minimaal 25 cm). De sclerotiën die diep komen te liggen, kunnen niet ontkiemen en sterven na verloop van tijd af.
Uit onderzoek blijkt dat één enkele sclerotium in de bodem genoeg is om binnen een groeiseizoen honderden planten te besmetten, via sporen die met de wind of opspattend water worden verspreid.
Waarom preventie de enige duurzame oplossing is
Wie eenmaal te maken heeft gehad met een zware aantasting, weet dat bestrijding achteraf weinig zin heeft. De schimmel zit in de bodem, de sporen zijn overal en de sclerotiën wachten geduldig op gunstige omstandigheden. In de praktijk betekent dit dat je elk groeiseizoen opnieuw risico loopt, zolang de bodem besmet blijft.
De meest effectieve strategie is een combinatie van ruime vruchtwisseling, een open gewasstructuur, kritische bemesting en het gebruik van resistente of tolerante rassen waar die beschikbaar zijn. Voor biologische telers is het extra lastig, omdat de toegestane middelen beperkt zijn en de ziekte onder vochtige omstandigheden razendsnel kan toeslaan.
Mijn advies: investeer in een gezonde bodem met een actief bodemleven. Sclerotiën breken langzamer af in een dode, verdichte grond dan in een levende bodem met voldoende regenwormen en schimmels. En wees niet te zuinig met het weghalen van verdachte planten – één gemiste haard kan een heel seizoen verpesten.
