Een graanveld dat halfweg het groeiseizoen pleksgewijs geel of wit kleurt, terwijl de rest er gezond uitziet. Dat is vaak het eerste zichtbare teken van voetziekte, ook wel voetziekte genoemd. De schimmel tast de onderste stengelleden aan en verstoort de sapstroom, waardoor de plant langzaam afsterft. Wie tijdig ingrijpt, kan de schade beperken, maar de echte winst zit in preventie voor het zaaien.
Hoe herken je voetziekte in het veld?
De symptomen zijn subtiel in het begin. Kijk naar de onderste stengelleden, net boven de grond. Daar verschijnen langwerpige, grijswitte vlekken met een bruin randje. Naarmate de ziekte vordert, worden die vlekken langer en kunnen ze de hele stengel omvatten. De plant blijft vaak groen in de top, maar de onderste bladeren verdrogen en gaan slap hangen. Bij regenachtig weer zie je soms een roze of oranje schimmelpluis op de aangetaste plekken.
Een eenvoudige test: trek een plant uit de grond en snijd de stengel overlangs door. Bij voetziekte is het merg in de onderste stengel bruin verkleurd en ingezonken. Bij gezonde planten is dat merg wit en stevig. Let op: de ziekte kan ook andere oorzaken hebben, zoals droogtestress of aantasting door andere schimmels. Een laboratoriumanalyse van het weefsel geeft uitsluitsel.
Welke omstandigheden geven de schimmel vrij spel?
Voetziekte gedijt bij koel, nat weer in het vroege voorjaar. Temperaturen tussen 10 en 15 graden Celsius, gecombineerd met een hoge luchtvochtigheid, zijn ideaal voor de schimmelsporen om te kiemen. Ook de bodem speelt een rol: op zware, slecht gedraineerde kleigronden loopt het risico op. De schimmel overleeft in gewasresten op het veld, dus een korte rotatie of continue tarweteelt verhoogt de infectiedruk aanzienlijk.
Andere risicofactoren zijn:
- Vroeg zaaien in de herfst, waardoor de plant langer aan de schimmel wordt blootgesteld
- Stikstofovermaat in het vroege voorjaar, die weelderige maar zwakke groei geeft
- Oppervlakkige grondbewerking zonder onderploegen van stro en stoppels
- Gevoelige rassen, zoals sommige oude tarwevariëteiten
Vier strategieën om voetziekte te voorkomen
1. Kies het juiste ras en zaaimoment
Niet alle graanrassen zijn even vatbaar. Vraag je leverancier naar de resistentieclassificatie voor voetziekte. Rassen met een score 7 of hoger op de schaal van 1 tot 9 geven beduidend minder kans op aantasting. Zaai niet te vroeg in de herfst: wacht tot de bodemtemperatuur onder 12 graden zakt. Late zaai (oktober in plaats van september) vermindert de blootstellingstijd aan de schimmel.
2. Breek de cyclus met vruchtwisseling
Voetziekte overleeft in gewasresten van tarwe, gerst en rogge. Een rotatie van minimaal twee jaar zonder graan tussen twee tarweteelten door is de meest effectieve maatregel. Kies in het tussenjaar voor een niet-graangewas zoals koolzaad, maïs of een vlinderbloemige. Die breken de levenscyclus van de schimmel af.
3. Werk gewasresten goed onder
Stro en stoppels zijn een broedplaats voor de schimmel. Ploeg ze minstens 15 centimeter diep onder in plaats van ze aan de oppervlakte te laten liggen. Oppervlakkige bewerking zoals schijveneggen of cultivatorwerk laat de sporen in de bovenste laag, waar ze bij volgend graan opnieuw infectie kunnen veroorzaken. Combineer dit met een goede drainage van natte plekken.
4. Beperk stikstof in het vroege voorjaar
Een overvloedige stikstofgift in maart-april stimuleert weelderige bladgroei, maar maakt de stengels dunner en vatbaarder voor schimmelinfecties. Verdeel de stikstofbemesting in twee of drie giften, met de eerste gift niet hoger dan 60 kg N per hectare. Gebruik een bodemanalyse om de werkelijke stikstofbehoefte te bepalen, in plaats van standaardhoeveelheden toe te passen.
Wat als de ziekte al in het veld zit?
Zodra de symptomen zichtbaar zijn, is curatieve bestrijding met fungiciden beperkt effectief. De schimmel zit diep in de stengel, waar een bespuiting moeilijk bijkomt. Toch kan een preventieve bespuiting in het vroege voorjaar (groeistadium 30-31) de verspreiding afremmen, vooral bij een hoge infectiedruk. Kies voor een middel met actieve stoffen zoals protioconazool of tebuconazool, en pas de dosering aan volgens de weersomstandigheden. Een natte periode vlak na bespuiting vermindert de werking.
In de praktijk is de beste aanpak: voorkomen in plaats van genezen. Een veld dat eenmaal is aangetast, levert gemiddeld 10 tot 20 procent minder opbrengst, met uitschieters tot 40 procent bij zware infectie. De korrelkwaliteit daalt ook: het eiwitgehalte en het duizendkorrelgewicht nemen af, wat de bakwaarde schaadt.
Houd de vinger aan de pols met monitoring
Loop in het vroege voorjaar (maart-april) regelmatig het veld in. Kijk op minstens tien plekken verspreid over het perceel naar de onderste stengelleden. Gebruik een loep om kleine vlekjes te zien. Noteer de ernst per plek op een schaal van 0 (geen) tot 5 (meer dan 50 procent van de stengels aangetast). Bij een score van 3 of hoger op meerdere plekken is ingrijpen met fungiciden overwogen, maar alleen als de weersvooruitzichten gunstig zijn voor de schimmel.
Een alternatief is het gebruik van beslissingsondersteunende modellen zoals het Vlaamse ‘Waarschuwingssysteem voor voetziekte’, dat op basis van temperatuur, neerslag en bodemvocht een risicoprofiel per perceel berekent. Deze tools zijn gratis online beschikbaar en geven een objectieve maatstaf in plaats van alleen op zicht te vertrouwen.
Eén maatregel die het verschil maakt
Van alle preventieve opties is vruchtwisseling de meest betrouwbare. Wie twee jaar wacht voor hij opnieuw graan zaait op hetzelfde perceel, vermindert de infectiedruk met 70 tot 80 procent. Combineer dat met late zaai en een resistent ras, en de kans op voetziekte wordt verwaarloosbaar. De investering in een goede rotatie verdient zich terug door hogere opbrengsten en lagere kosten voor fungiciden.
De schimmel wacht geduldig in de bodem. Wie hem geen nieuw graan geeft, wint.
