En de engel zeide tot hem: Ik zal met u trekken, want ik heb bij Gabaël onze broeder geherbergd.

 En Tobias zeide tot hem: Wacht op mij, ik zal het mijn vader aanzeggen; en hij sprak tot hem: Ga heen, en vertoef niet.

 En ingegaan zijnde, zeide hij tot zijn vader: Zie ik heb een gevonden die met mij reizen zal. En hij sprak: Roep hem tot mij, opdat ik mag verstaan van welke stam hij is, en of hij trouw is om met u te reizen; en hij riep hem.

 En hij kwam in, en zij groetten elkander.

Tobit en Tobias

 Het verhaal van Tobit en Tobias is in vele opzichten een wonderlijk verhaal. Het is een avontuur van een jonge man die met zijn reisgezel Azarias (de aartsengel Rafaël in menselijke vermomming) een lange reis maakt om geld op te halen voor zijn blinde vader Tobit. Het is een verhaal over opgroeien: Wanneer Tobias vertrekt is hij nog een jongen, bij thuiskomst in Nineveh is hij getrouwd en, door zijn huwelijk, nog rijk ook.

Het is ook een verhaal over demonen en wonderbaarlijke genezingen. Maar meer nog is het een verhaal over God's genade. Wanneer Tobit en Sara, beide getroffen door groot ongeluk, God om hun dood vragen, stuurt God de aartsengel Rafaël om hen te helpen.

Het verhaal van Tobias was een populair bijbelverhaal gedurende een lange periode. Het werd gebruikt om jongeren te onderwijzen. De Duitse onderwijzer Georg Rollenhagen, rector van het gymnasium in Magdeburg (Duitsland), maakte in de 16de eeuw van het verhaal een toneelstuk dat op school werd gespeeld. In Mechelen werd in 1522 een voorstelling van Tobias gegeven. Elementen uit het verhaal vormden populaire motieven voor schilders uit de Nederlandse Gouden Eeuw, ook nog toen, of misschien wel juist omdat, het verhaal zelf verdween uit de Nederlandse protestantse bijbel.

Wat zijn de bouwstenen of ingrediënten die je nodig hebt voor een wonderlijk verhaal als dat van Tobit en Tobias? 

Allereerst een flinke dosis rampspoed en ellende. Tobit is een vrome Jood die wordt getroffen door ongeluk: Een poepje van een zwaluw maakt hem blind en het gezin raakt in geldnood. Sara verliest al haar echtgenoten door een demon. Verder: een lange reis. Tobias onderneemt een lange reis om geld voor zijn vader op te halen. Een trouwe helper. Azarias (de door God gezonden de aartsengel Rafaël in vermomming) is een handig baasje. Hij weet overal wat op: De ingewanden van de vis kun je gebruiken om Tobit te genezen en de demon te vangen. En een happy end. Tobias komt weer veilig thuis, getrouwd met Sara, hij is nu rijk en hij geneest zijn vader Tobit.

Tobit is een vrome Jood die zich, zelfs nu hij in ballingschap in Nineve woont, aan de wetten van de Joodse religie houdt. Hij voedt de hongerigen, kleedt de naakten en begraaft de doden. Op een dag vertelt zijn zoon Tobias hem dat er in de straat een vermoorde man ligt. Tobit begraaft de man tegen zonsondergang. Omdat Tobit zich onrein voelt, slaapt hij die nacht buiten, tegen de muur. 's Nachts krijgt hij vogelpoep uit een zwaluwnest in zijn ogen (afb. 1). Zijn ogen raken bedekt met een witte laag en Tobit kan niet meer zien.

Anna, de vrouw van Tobit, onderhoudt nu het gezin met spinnen. Tevreden met haar werk, krijgt zij van haar baas een jonge geit als extraatje. Tobit denkt dat Anna het geitje heeft gestolen en beveelt haar het dier terug te brengen. Ondanks Anna's aandringen weigert Tobit haar te geloven. Anna wordt kwaad en noemt haar man een huichelaar. Tobit legt dit uit als een teken van God's toorn en vraagt God om dood te mogen gaan.

Diezelfde dag, in het verre Ekbatana, wil een jonge vrouw ook sterven. Het is Sara, de dochter van Raguël. Sara is zeven maal getrouwd, maar telkens stierf haar echtgenoot in de huwelijksnacht door toedoen van een demon.

God hoort de gebeden van de twee ongelukkigen en stuurt Rafaël, zijn aartsengel, om hen te helpen.

Tobit roept zijn zoon Tobias bij zich en vertelt hem hoe hij zich moet gedragen: wat hij wel en wat hij niet moet doen. Hij vraagt Tobias geld op te halen dat hij nog tegoed heeft van een man in Medië. Hij raadt Tobias aan een reisgezel te zoeken voor deze lange reis. Tobias gaat naar buiten en treft, hoe kan het ook anders, Rafaël die zichzelf Azarias noemt. Tobias ziet niet dat Azarias eigenlijk de aartsengel Rafaël is. Tobit bespreekt met Azarias het salaris en Tobit stelt Azarias een bonus in het vooruitzicht bij een behouden thuiskomst.

Tobias en Azarias vertrekken vergezeld door het hondje van Tobias. Bij de rivier de Tigris wordt Tobias aangevallen door een vis (afb. 2). Azarias laat Tobias de vis vangen. Ze ontdoen de vis van galblaas, hart en lever; de rest eten ze op. Azarias vertelt Tobias dat hart en lever van de vis gebruikt kunnen worden om slechte geesten te verdrijven. De gal is een goed geneesmiddel bij blindheid. Alle ingrediënten voor een happy-end zijn nu aanwezig en het verhaal ontwikkelt zich nu rap.

In Ekbatana gaan onze twee reizigers direct naar het huis van Raguël. Hij is familie van Tobit. Na wat nieuws te hebben uitgewisseld, wordt Tobias de achtste echtgenoot van Sara. Het huwelijk vindt nog diezelfde dag plaats. Wanneer het jonge echtpaar alleen is, verbrandt Tobias het hart en de lever van de vis en de reuk ervan verdrijft de demon. Tobias en Sara bidden en gaan daarna slapen. Raguël, voorbereid op het ergste, is al begonnen met het graven van een graf. Wanneer hij van een dienstmeid hoort dat alles goed gaat, is hij erg blij. Nu wordt het huwelijk pas echt gevierd. Tobias vraagt aan Azarias het geld in Medië op te halen. Na twee weken festiviteiten ontvangt Tobias de helft van Raguëls bezittingen en beginnen ze aan de terugtocht (afb. 3).

In Nineve hebben Tobit en Anna al bijna de hoop op de terugkeer van Tobias opgegeven. Anna is dan ook verrukt wanner ze Tobias en Azarias ziet. Tobit loopt, in zijn haast om buiten te komen, tegen de deur aan. Tobias loopt naar zijn vader en smeert de gal van de vis op zijn ogen. Nu kan de witte laag weggehaald worden en kan Tobit weer zien. Ook in Nineve wordt het huwelijk van Tobias en Sara nog een week gevierd. Tobit dringt er bij Tobias op aan Azarias te betalen. Wanneer Tobias hem de helft van zijn bezittingen aanbiedt, maakt de engel bekend wie hij is. Tobit en Tobias knielen vol ontzag en bedekken hun gezicht uit angst. Wanneer ze opkijken is Rafaël / Azarias verdwenen (afb. 4).

Het verhaal eindigt met een dankgebed van Tobit die, zo lezen we, acht jaar blind is geweest.

Hoe beeld je een engel uit? 

Als iemand met vleugels? Als man, vrouw, of er tussenin? Het grote probleem is natuurlijk dat we nog nooit een engel gezien hebben. In de context van het verhaal van Tobit en Tobias is er nog een ander probleem. Gedurende het verhaal treedt de aartsengel Rafaël op in vermomming, als mens. Tobit en Tobias weten niet dat de man die zij kennen als Azarias eigenlijk de engel Rafaël is (Tobit 5, 5): "Tobias ging iemand zoeken en hij vond Rafaël; dit was een engel, maar Tobias wist dat niet." Wanneer Tobias zijn toekomstige reisgezel aan Tobit voorstelt, noemt Rafaël zich Azarias (Tobit 5, 12-13): "Daarop zei Tobit: 'Ik zou toch graag weten, broeder, tot welke familie u hoort en hoe u heet.' Toen zei hij: 'Ik ben Azarias, de zoon van de grote Ananias, een volksgenoot.'" Pas aan het eind van het avontuur, wanneer Tobias weer thuis is en Azarias de helft van zijn bezittingen heeft aangeboden als dank voor diens hulp, maakt Azarias bekend wie hij eigenlijk is (Tobit 12, 15): "Ik ben Rafaël, een van de zeven heilige engelen die de gebeden van de heilige opdragen en toegang hebben tot voor de heerlijke troon van de Heilige."

Meestal wordt Azarias/Rafaël afgebeeld als een engel met vleugels. De eerste afbeelding laat een typische oplossing van het probleem zien: Rafaël leidt Tobias nadat zij de vis in de rivier de Tigris hebben gevangen. De grote vleugels van Rafaël zijn duidelijk zichtbaar. De boodschap is duidelijk: Een engel leidt een kleine jongen die een vis vasthoudt: Rafaël en Tobias. Stel nu dat de engel zonder vleugels was afgebeeld, als mens, wat zou dan het onderwerp van de illuminatie zijn? Vader en zoon na het vissen?

Om de boodschap duidelijk over te kunnen brengen, moest de illuminator zich soms vrijheden permitteren ten opzichte van het bijbelverhaal. Niet alleen trad Rafaël op als mens, Azarias, in het verhaal en niet als engel, maar ook vertelt het verhaal dat Tobias werd aangevallen door een grote vis, tenminste dat moet wel want de vis dreigt Tobias te verslinden (tobit 6, 2): "De jongeman liep de rivier in om zich te baden, toen er opeens een vis uit het water opdook en hem dreigde te verslinden."
De vis die Tobias draagt in afbeelding 1 is veel meer een vis die je bij de visboer koopt. Het bijbelverhaal vertelt verder dat Rafaël Tobias instructies geeft de vis te fileren en hart, lever en gal te verwijderen. De rest aten ze op. Op afbeelding 1 zie je dat Rafaël en Tobias op pad gaan, Tobias met de vis onder de arm. De illuminatie is dan ook geen illustratie van een een bepaald deel van het verhaal, maar een samengebald beeld van verschillende elementen van het verhaal: de gevangen vis, de reis: Rafaël (als engel) en Tobias (met vis en hond) op pad, de relatie: Rafaël leidt Tobias en het doel: de stad in de verte (Ekbatana?). Dit samengebalde beeld bleef tot ver in de 17de eeuw populair.

Je moet dit type afbeeldingen kennen, om de originele oplossing van de maker van afbeelding 2 te kunnen waarderen. Afgebeeld is hier het vertrek van Rafaël en Tobias uit Nineve, Tobit blijft achter bij het huis. Rafaël is hier wel als mens (Azarias) afgebeeld. Azarias (Rafaël) wordt geleid door een engel, een illustratie van het gebed van Tobit (Tobit 5, 17): "Dat God, die in de hemel woont, jullie langs de goede weg geleide en moge zijn engel jullie vergezellen." Door nu Azarias en de engel samen af te beelden, wordt heel slim de dubbele natuur van Azarias/Rafaël uitgebeeld.

Uit het begin van het leven van Tobias ("la vita de Tubia"), een gebed:

("Oh, stuur me Rafaël als gids en metgezel,
hij die u stuurde om de enige zoon van Tobias
op onbekende wegen te vergezellen.
Hij wist hoe hij hem moest beschermen zodat
hij veilig kon vertrekken en terugkeren;
en hij gaf hem een vrouw van nobele afkomst.
Hij kreeg zijn goud en zilver terug;
hij ontving evenveel schapen als ossen en kamelen,
alles kwam goed en hij was tevreden.
Zo vergaat het allen die God dienen
totdat zij een hoge leeftijd hebben bereikt,
en zij beloond worden door hun goede Heer.")

Het is opmerkelijk te zien dat 300 jaar later, in Amsterdam in 1743, drie van de verhalen die Lucrezia Tornabuoni koos, nog steeds samen in een boek voorkomen: Esther, Susanna en Tobias. Deze populaire verhalen behoren tot de groep van zogenaamde apocriefe bijbelboeken. Geleidelijk verdwenen deze boeken uit de Protestantse bijbel in Nederland. Vandaar dat er een markt was voor een uitgave van deze verhalen door Gysbert de Groot Keur.

Uit de titel van het boek kunnen we al afleiden waarom het verhaal van Tobias werd gebruikt om jongeren te onderwijzen. Ten eerste was Tobias een goed voorbeeld van een gehoorzame zoon die voor zijn vader een lange en gevaarlijke reis onderneemt. Verder wordt hoofdstuk 4 van het boek van Tobit, getiteld de afscheidsrede van Tobit, gebruikt als voorbeeld voor wijze lessen van een vader aan zijn zoon.

Welke wijze lessen geeft Tobit aan Tobias? Om te beginnen vraagt Tobit, hij denkt immers weldra te zullen sterven, Tobias voor Anna te zorgen. Dan volgt de algemene regel: "weest de Heer onze God gedachtig en wacht je ervoor zijn geboden te overtreden." Tobit behandelt een aantal regels in het bijzonder: Geef, zonder te bedenken , aalmoezen aan de armen (kleed de naakte, deel je brood met de hongerige); Houd je verre van ontucht; Houd van je volk en neem een vrouw uit het geslacht van je voorvaderen. Verder, gedraag je als een welopgevoed man: Wat jij niet wilt dat jou geschiedt, doe dat ook een ander niet. Tenslotte wijst Tobit op God's voorzienigheid, hetgeen zo goed tot uitdrukking komt in het verhaal, God beschikt (want geen mens heeft iets te beschikken).

Een aantal van de lessen moet gezien worden tegen de achtergrond van het verhaal: Tobit en zijn familie die als ballingen in Babylonië leven. Het gaat vooral om de regels omtrent naleven van God's wetten, armenhulp, zorg voor de doden, familiezin en het trouwen met iemand uit het geslacht van je voorvaderen

Parallelen tussen het verhaal van Tobias en delen van het Nieuwe Testament

In de tabel onderaan deze webpagina hebben we een aantal parallelen tussen het verhaal van Tobias en delen van het Nieuwe Testament verzameld. Tobias werd gezien als een voorafbeelding van Christus. Tobias genas de blindheid van zijn vader, zoals Christus licht bracht aan het verblinde volk van God.

Ook de vis verwijst naar Christus (het Griekse woord "ixthus" betekent vis en de eerste letters van het woord staan voor: "Iesous Xristos THeou Uios Soter", Jezus Christus Zoon van God), maar vaak ook wordt de vis gezien als een verwijzing naar de wonderbaarlijke spijziging met vis en brood (Mattheus 14,13-21; 15,32-39). St. Augustinus schreef dat de vis die Tobias ving voor Christus staat en dat de brandende lever van de vis, waarmee de duivel werd verjaagd, brandde door de Passie van Christus.

Tobit	Biblia Pauperum	Speculum Humanae Salvationis	Concordantia Caritatis
Afscheidsrede van Tobit (Tobit 4)			"Maar Ik zeg u: Bemint uw vijanden en bidt voor wie u vervolgen ..." (Matth. 5,44) "Vrouw, zie daar uw zoon ..." (Joh. 19,26) "Gij kunt niet God dienen én de mammon." (Matth. 6,24)
Tobias en de engel met Tobit (en Anna) (Tobit 5)	de ontmoeting op de weg naar Emmaus		de verkondiging aan de herders
Het vertrek van Tobias; Anna's rouw (Tobit 5)		Mater Dolorosa
de vis wordt gekookt en gegeten (Tobit 6)			verschijnin bij het meer van Gennesaret (Tiberias)
Raguël geeft Tobias Sara tot vrouw (Tobit 7)	het huwelijk van Maria en Jozef	het huwelijk van Maria en Jozef
de genezing van Tobit (Tobit 11)			Christus geneest de blinden

Verscholen in het sprookjesachtige verhaal van Tobias zitten elementen uit een ver verleden. Versteende folkloristische motieven die, onder de oppervlakte van het verhaal, wachten op een nieuw leven.

Eén van die motieven is dat van de dankbare dode: Schuldeisers verhinderen de begrafenis van een man met schulden. Een held betaalt de schulden van de dode man en begraaft hem. Later ontmoet onze held een vreemdeling die hem helpt. Zij komen overeen om de winst van hun gezamenlijke inspanningen te delen. De vreemdeling (die natuurlijk de "dankbare dode" is) helpt onze held op velerlei manieren.
Een ander motief is dat van de behekste huwelijkskamer: De held, die merkt dat vroegere minnaars van de prinses stierven tijdens de huwelijksnacht, doodt de schuldige demon.
Weer een ander motief is dat van de draken-doder: men geeft een monster maagden te eten. Wanneer een prinses aan de beurt is om naar het monster gebracht te worden, belooft de koning haar redder een huwelijk en de helft van zijn koninkrijk. De held, vergezeld door drie honden, doodt het monster.

De elementen van het motief van de dankbare dode zijn wat verspreid in het Tobias verhaal terechtgekomen. Tobit begraaft de vermoorde man die op straat ligt. God zendt Azarias/Rafaël (niet de vermoorde man) om de door rampspoed en ellende getroffen Tobit en Sara te helpen. Aan het eind van het verhaal biedt de dankbare Tobias Azarias de helft van zijn bezittingen aan.

Het motief van het "behekste bruidsvertrek" is nog heel duidelijk aanwezig. Zeven maal trouwde Sara en even zovele malen doodde de demon haar echtgenoot in de huwelijksnacht. Tobias, de achtste echtgenoot van Sara, weet wel raad met de demon (Tobit 8,2-3): "Bij het binnengaan [van het bruidsvertrek] dacht Tobias aan wat Rafaël gezegd had. Hij pakte de wierookpan en legde het hart van de vis en de lever op de gloeiende as en er onstond rook. Toen de demon de rook bemerkte, nam hij de wijk naar Opper-Egypte, waar de engel hem in de boeien sloeg".


Op het eerste gezicht lijkt het vreemd dat bijbeltekst en gebruik van elkaar verschillen. In hoofdstuk 8 van Tobit lezen we (Tobit 8,8-9), nadat Tobias heeft gebeden: "En Sara zei: `Amen'. Daarop brachten zij samen de nacht door." De tekst van het bijbelverhaal in de Vulgaat kende echter een uitbreiding van hoofdstuk 6 die nu uit het verhaal verdwenen is. Azarias en Tobias zijn aangekomen bij het huis van Raguël in Ekbatana. En Azarias, die altijd recht op zijn doel afgaat, stelt voor dat Tobias met Sara zal trouwen. Tobias, die weet van de ontijdige dood van zijn zeven voorgangers, brengt in dat hij niet wil sterven. Azarias wuift dit bezwaar terzijde (Tobit 6,16): "En maak je over die demon geen zorg: vanavond zal zij jou ten huwelijk worden gegeven". Azarias legt dan uit hoe Tobias de demon moet verdrijven. Daarna moet Tobias het volgende doen (Tobit 6,18): "Maar wanneer je dan tot haar wilt gaan, roep dan samen staande de genadige God aan". Van deze laatste raadgeving van Azarias stond in de Vulgaat een uitgebreidere versie. Daar zegt Azarias: "Ik zal je uitleggen over wie de demon macht heeft. Dat zijn de mensen die na het huwelijk niet aan God denken maar zich als dieren overgeven aan hun passie. Over hen heeft de demon macht". Wanneer Tobias de eerste nacht hart en lever van de vis verbrandt en daarna nog twee nachten zich onthoudt van sex, dan zal de macht van de demon gebroken zijn. Na de derde nacht zal er zegen op het huwelijk rusten en zullen de kinderen die uit die huwelijk geboren worden gezond zijn. Er is wel eens geschreven dat het gebruik om tijdens de bruiloft overmatig alcohol te gebruiken verband houdt met de aanwijzing niet direct na het huwelijk sex te hebben, maar drie nachten te wachten.

Terwijl het motief van de "behekste bruidskamer" een prominente plaats heeft in het Tobias verhaal, is het motief van Tobias als "drakendoder" wat meer verscholen. In het verhaal dreigt de vis Tobias te verslinden. In de meeste verbeeldingen van het verhaal is geen sprake van een monsterlijke vis die op het punt staat Tobias te verslinden. In Florence was het motief van de reizende Rafaël en Tobias (met de vis) erg populair. Een van de redenen daarvoor is dat dergelijke schilderijen als ex-voto dienden. Kinderen van Florentijnse kooplieden werden vaak in het buitenland opgeleid. Met deze beelden wilden ouders een veilige thuiskomst bewerkstelligen. Vaak wordt gesuggereerd dat Tobias dan een portret is van deze jonge kooplieden. In elk geval is de monsterlijke vis uit het bijbelverhaal bij Pollaiuolo (afb. 3) meer een onschuldige forel geworden, door Tobias gedragen in een elegant tuigje.

Soms tref je afbeeldingen aan, zoals die van Lastman bovenaan deze pagina, waarop een monsterlijke vis te zien is en de betekenis van Tobias als "drakendoder" weer gevisualiseerd wordt. Maar meestal zijn het alleen de tekst van het bijbelverhaal en de aanwezigheid van het hondje van Tobias, dat verder in het verhaal geen enkele rol speelt, maar wel een attribuut is van de "drakendoder", die wijzen op de rol van Tobias als "drakendoder".