13 Kort nadat zij op die manier de wijk genomen hadden, verscheen er aan Jozef in een droom een engel van de Heer. Hij zei: ‘Sta op en vlucht met het kind en zijn moeder naar Egypte. Blijf daar tot ik je weer roep, want Herodes is naar het kind op zoek en wil het ombrengen.’ 14 Jozef stond op en week nog diezelfde nacht met het kind en zijn moeder uit naar Egypte. 15 Daar bleef hij tot de dood van Herodes, en zo ging in vervulling wat bij monde van de profeet door de Heer is gezegd: ‘Uit Egypte heb ik mijn zoon geroepen.’

Over de kindertijd van Jezus

Over de jeugd van Jezus staat weinig in de Bijbel. Het joodse gezin woonde in het dorp Nazareth in de provincie Galilea. De Bijbel verhaalt dat de jonge Jezus naar joods gebruik op de achtste dag werd besneden en dat zijn ouders hem presenteerden in de Tempel in Jeruzalem op twaalfjarige leeftijd. "Allen nu die hem hoorden, waren verbaasd over zijn verstand en zijn antwoorden." Verder is in het Evangelie naar Lucas te lezen dat hij opgroeide, krachtig en wijs werd, en dat 'de genade Gods' op hem was. Dezelfde evangelist vertelt dat hij ongeveer dertig jaar was toen hij met zijn openbare optreden begonnen.

Over het verloop van de vlucht staat niets in de bijbel 

Maar het verhaal sprak sterk tot de verbeelding van de gelovigen. Er groeiden verschillende legenden omheen, die op het ruitje terug te vinden zijn. Zo zijn de kruipende hagedis en de vogel op de tak vertegenwoordigers van het dierenrijk. Zij brachten de kleine koning hulde op zijn tocht naar Egypte. Achter het reisgezelschap stort een beeld van zijn sokkel. Dit is één van de vele heidense afgodsbeelden die spontaan in stukken vielen toen de heilige familie langskwam. Het verhaal van de vallende afgodsbeelden was erg geliefd. Het komt terug in veel afbeeldingen van de Vlucht naar Egypte.

Vlucht naar Egypte – De kindermoord

Vlucht naar Egypte

Een engel had Jozef in een droom gewaarschuwd voor de moordzuchtige Herodes, die erop uit was zijn pasgeboren zoon te doden. Het gezin vlucht hierop naar Egypte. De Herodes die het hier betreft was Herodes de Grote, die tot het jaar 4 v.C. koning der Joden was. Hij staat bekend als een wreed heerser, die een hellenistische cultuur wilde opleggen. Volgens Mattheüs 2:16 was hij ook de aanstichter van de kindermoord te Bethlehem, die een gevolg zou zijn van de ontsnapping van de Heilige Familie. Dat er een bijzonder kind was geboren had Herodes vernomen van de drie wijzen uit het oosten.

Het verhaal van de vlucht naar Egypte staat beschreven in het evangelie van Matteus. Na de geboorte van Christus kwam het koning Herodes ter ore dat er een koning in zijn rijk ter wereld was gekomen. Omdat Herodes zich bedreigd voelde, probeerde hij uit te vinden waar deze nieuwe koning zich bevond. Toen dat niet lukte besloot hij alle jongetjes onder de twee jaar te laten doden. Een engel verscheen aan Jozef en waarschuwde hem voor het komende onheil. Jozef zette Maria en de pasgeboren Jezus op een ezel en vluchtte met hen naar Egypte. Pas na Herodes' dood keerde de heilige familie naar Israël terug en vestigde zich in Nazareth, een stad in Galilea.

Matteüs 2 vers 16
Toen Herodes zag dat hij door de magiërs misleid was, werd hij woedend. Hij liet in Betlehem en heel de omgeving alle jongetjes van twee jaar en jonger ombrengen, overeenkomstig de tijd die hij van de magiërs had gehoord. Toen werd vervuld wat bij monde van de profeet Jeremia gezegd is:
In Rama werd een stem gehoord,
een hevig gejammer en geklaag.
Rachel jammert om haar kinderen,
en ze wil niet getroost worden,
want ze zijn er niet meer

Doorgedacht over Matt 2:13-15

Egypte  ’t Is een mooi land. Heb je er wel eens bij stil gestaan dat Jezus daar ook geweest is? Dat realiseren we ons wel wanneer we naar Israël gaan. Daar ben je er voortdurend mee bezig: hier heeft mijn Verlosser ook gelopen, op deze berg heeft Hij dus gezeten, op dit meer gevaren en over het water gelopen.…
Maar waar zou Jezus Egypte geweest zijn? De Bijbel vertelt er weinig over.

In apocriefe boeken staan wel fantastische verhalen over Jezus’ jeugdjaren in Egypte. Ze roepen beelden op van wuivende palmtakken en vrolijke spelletjes. Maar Gods Woord tekent ons de reis van Jezus naar Egypte en zijn verblijf daar als het begin van een weg van vernedering en verstoting.

Dat gedwongen verblijf in Egypte was nodig, vertelt Matteüs, om het Bijbelwoord in vervulling te laten gaan: “Uit Egypte heb ik mijn zoon geroepen.”
Dat klinkt bij het eerste horen een beetje raar: Gods Zoon moet speciaal náár Egypte zodat God zijn Zoon uít Egypte kan roepen?

Hosea 11 er eens bij pakken

Want daar staat dat woord uit Gods mond “Uit Egypte heb ik mijn zoon geroepen”.  Alleen: daar gaat het dan nog niet over Christus, Gods hemelse Zoon. God heeft het daar over zijn vólk, Israël. Dat Hij al liefhad als een eerstgeboren zoon toen ze nog slaven waren in Egypte. Dat moest Mozes toch zeggen tegen Farao: “Israël is mijn eerstegeboren zoon. Laat daarom mijn zoon gaan…..” (Ex 4)
Aan die begintijd denkt God hier terug in Hosea 11. Toen Hij dit slavenvolkje, maar voor Hem dierbaar als een oud-ste zoon, wegriep uit Egypte en met Zich meenam de woestijn in, richting Kanaän. Met een hart vol liefde. En met veel geduld. Zoals een vader z’n zoontje de eerste stapjes leert lopen, zo hielp God zijn volk op weg in de woestijn. Zoals een vader z’n ventje op de arm neemt, als het niet meer lukt, zo droeg God zijn volk op de arm.

Wat kreeg de HEER ervoor terug? 

Israël ontpopte zich als een egoïstisch en dwars kind. Ondankbaar en eigen-wijs ook: zo gauw ze dachten op eigen benen te kunnen staan, rukten ze zich van Vaders hand los en trokken zich van Vaders raad en waarschuwingen geen zier meer aan. En zo klinken die woorden in Hosea, die Matteüs aan-haalt: “Uit Egypte heb ik mijn zoon geroepen..” als een verdrietige klacht uit Gods mond. Een aanklacht ook.

En daarom heeft God toen tenslotte een heel rigoureuze maatregel moe-ten nemen: terug naar Egypte met dit dwarse en ongehoorzame kind! Voor straf. Daar staat deze profetie van Hosea vol mee. Kijk ook maar even vóór hoofdstuk 11: 8:13, 9:3. God trekt zijn handen af van dit kind dat zich van God toch ook niets aantrekt. En de uittocht uit Egypte wordt weer ongedaan gemaakt. Als Gods Zoon kiest voor de slavernij aan de zonde, zal hij weer slaaf worden.

Dat is ook letterlijk gebeurd. Toen God zijn volk verdreef uit hun land en Jeruzalem liet platbranden, zijn de Israëlieten niet alleen in Assyrië en later in Babel terechtgekomen. Ook in Egypte. We weten ttv Jezus geboorte grote kolonie Joden.  Waarschijnlijk heeft Jozef daar z’n dan ook z’n toevlucht gezocht.

Maar dan die wondere wending in Hosea 11 vanaf vs 8: God kan zijn volk toch niet voorgoed kwijt! God belooft met zijn volk een nieuwe start te maken. Hij zal zijn weggejaagde zoon terug naar huis halen. Weg weer uit Egypte.
Nou kijk, en dáár is God nu hard mee aan het werk wanneer Jozef en Maria met hun zoontje Jezus ook naar Egyp-te moeten. Het lijkt alleen een vlucht. Gods Zoon, de grote Davids-zoon, is nauwelijks in de wereld, of hij moet al meteen op de vlucht, nog voordat Hij goed en wel zijn werk beginnen kan. Maar de Bijbel laat ons, met die verwijzing naar Hosea 11, weten, dat we ons niet vergissen moeten. Het is niet zo dat door deze vlucht naar Egypte er van Jezus verlossingswerk vooreerst niets kan komen. Deze vlucht hóórt bij dat verlossingswerk. Gods grote Zoon gaat delen in de ballingschap en slavernij van dat volk dat God nog altijd lief-heeft als een eerstgeboren zoon. Jezus gaat mee de straf dragen en z’n hoofd buigen in de verdiende vernede-ring. Om zo voor Gods volk de weg terug te banen, uit de zelf gekozen slavernij terug naar Vader. Om weer te leven voor en met Hem. Straks in een hemels Kanaän.

Daarom moesten Jozef en Maria naar Egypte met hun Kind. Niet met de magiërs mee naar het Oosten –dat had het meest voor de hand gelegen toch?- maar naar het Zuidwesten, door de woestijn terug naar Egypte. Om een nieuwe uittocht uit Egypte mogelijk te maken. En nu voorgoed.

Jozef en Maria moeten vluchten

Naar Egypte nota bene

Egypte is in de bijbel vaak het land van slavernij en dwang. Het kenmerk van Israël is, dat het uit het slavenhuis uitgeleid is; en het kenmerk van Israëls God is, dat Hij een bevrijdende God is, die dat bewerkstelligde. Luister maar hoe die God zichzelf introduceert aan het begin van de tien geboden: ‘ik ben de Heer jullie God, die jullie uit Egypte, uit het slavenhuis, heb uitgeleid.’ Dat is zijn ‘handtekening.’

Wat moet je dan terug in Egypte

Ze moesten wel. Na het afscheid van de drie wijzen uit het Oosten krijgt Jozef net als zijn oudtestamentische naamgenoot een droom. Daarin hoort hij over de dreiging van de kant van Herodes. Zoiets kennen we uit het verhaal van de uittocht.

Egypte is niet alleen land van angst en dwang en slaverni,

Het is ook het land dat de kinderen doodde. Het land waarin de vreemdelingenangst zo’n vorm had aangenomen, dat de Farao systematisch alle pasgeboren jongetjes van de Israëlieten liet vermoorden. Bang, dat ze een vijfde colonne zouden vormen die de Egyptische identiteit en de normen en waarden zou aantasten. Bang om overrompeld te worden door die vreemdelingen met hun andere godsdienst en andere regels; en ze krijgen nog zoveel kinderen óók... Angstwekkend bekend klinkt dat ons in de oren.

Bange Farao en Herodes

Maar nu zegt de joodse traditie daar nog iets meer over, dat niet in Exodus staat. De farao was niet alleen bang voor ál die joodse kindertjes, waarvan er zoveel geboren werden. Hij was speciaal bang voor één joods jongetje. Want hem was voorspeld, door sterrenwichelaars, dat er een redder en bevrijder van het joodse volk geboren zou worden.

Dat doet sterk denken aan het verhaal van Matteüs over de wijzen uit het oosten. Dat zijn ook sterrenwichelaars, en zij brengen Herodes ervan op de hoogte dat er een bijzonder kind geboren is, een Koningskind. Het lijkt erop, dat Matteüs dit oude Joodse verhaal gekend heeft, en zijn verhaal over Jezus zó opschrijft dat het zoveel mogelijk lijkt op het verhaal van Israël.

De nieuwe Mozes, de ware Israëliet

Voor Matteüs is Jezus namelijk degene die het verhaal van Israël opnieuw opneemt: de nieuwe Mozes, de ware Israëliet. Zelfs de titel ‘zoon van God’ haalt Matteüs niet uit gedachten uit de filosofie, of uit een voorspelling over een maagd die zwanger wordt door de Heilige Geest, maar uit het uittochtsverhaal.

Want daarin spreekt God over zijn volk als ‘mijn zoon’: ‘laat mijn zoon gaan!’ (Ex. 4,23). En de profeet Hosea, die zijn volk zo vaak herinnert aan de uittocht uit Egypte, vat het hele verhaal nog eens kernachtig in één zin samen, en laat God zeggen: “uit Egypte heb Ik mijn zoon geroepen.” Israël dus! Gods eigen volk kan ‘zijn zoon’ heten. Precies die woorden haalt Matteüs hier nu aan: hij schuift Jezus als het ware op die plek van Israël.

Vlucht naar Egypte en de kindermoord een ‘midrasj ?

Het zou goed kunnen zijn, dat het hele verhaal van de vlucht naar Egypte en de kindermoord een ‘midrasj’ is, zo’n verhaal waarin één tekst uitgewerkt wordt tot een nieuw verhaal – de Joodse traditie kent er vele. Het zo kunnen, dat Jezus en zijn ouders alleen maar literair naar Egypte moesten vluchten, juist om eruit weggeroepen te kunnen worden. Zodat de Messias dezelfde weg als zijn volk kan gaan: ‘opdat vervuld zou worden, hetgeen vanwege de Heer door de profeet gesproken is.’

Dat is geen wilde speculatie. Matteüs doet dat meer, hij tekent heel die eerste levensfase van Jezus parallel aan de weg van Israël: zijn doop dóór het water heen, denk aan de Schelfzee; en dan de woestijn, veertig dagen van beproeving, zoals Israël veertig jaar in de woestijn verbleef.

Het kan een verhaal zijn, maar anderzijds: de historische Herodes was er niks te goed voor. Hij was werkelijk een tiran die zeer wel in staat geweest zou zijn tot zo’n bloedbad. Waarom? Waarom roept een redder en bevrijder zo’n reactie op. Waarom staat tegenover Mozes een farao, tegenover Jezus een Herodes, waarom ontmoet elke redder een anti-bevrijder?

De gezeten machtsfiguur tegenover de koning die moet vluchten

Matteüs wil het ons bewust zó tekenen, in schrille kleuren. De gezeten machtsfiguur tegenover de koning die moet vluchten. De gewelddoener, die zelfs voor het doden van kinderen niet terugschrikt, tegenover de zachtmoedige Messias, die straks zelf martelaar zal worden. Macht die bedreigd wordt, wordt agressief. En daarbij maakt het niks uit, of het om een maatschappelijk-politieke bevrijding gaat, zoals Mozes, of om een zogenaamde ‘geestelijke’ verlossing zoals Jezus die brengt: dat staat veel dichter bij elkaar dan je denkt.

Herodes is even bang voor een kleine Messias als de farao voor een kleine bevrijder

Dat zie je aan de reactie van de machthebbers: Herodes is even bang voor een kleine Messias als de farao voor een kleine bevrijder. Koningen zien alleen maar hun eigen soort macht, en dus is iedereen die koning zou willen zijn, een bedreiging. Herodes ziet álle koningschap, ook het koningschap dat ‘niet van deze wereld’ is, zoals Jezus het brengt, als een ernstige bedreiging. Dat heeft hij goed gezien. De schurken in het evangelie zien de zaken vaak eerder en helderder dan de anderen. Want wie zich aan dit koningschap overgeeft, wie onderdaan wordt van deze koning, die staat anders in de wereld, die is niet zomaar te manipuleren, die gehoorzaamt aan een andere Heer dan de opperste mensenvorst.

Zo brengt Jezus, als kind al, aan het licht wat de machthebbers liever verborgen houden: de dwingende en dodelijke logica van hun systeem. En ook nu haalt Matteüs een profetentekst aan. Zo werden de woorden van Jeremia vervuld: ‘Rachel weent over haar kinderen, omdat ze er niet meer zijn’. Maar let op: nu staat er niet: ‘dit is geschied, opdat vervuld zou worden...’. Je mocht eens denken, dat God dit bewerkt had. Je mocht eens gaan denken, dat de kindermoord zo bedoeld was en zo moest plaatsvinden, dat God het zo gewild heeft. Zo is het niet. Werkelijkheid of verhaal: Herodes en niemand anders is verantwoordelijk voor deze gruweldaad.

Voor mij is het een verhaal, over Jezus en zijn koningschap. In dat verhaal heeft Herodes het goed gezien, heel goed. Als Jezus’ koningschap doorzet, dan kunnen alle mensen zoals hij wel inpakken, dan worden laatsten eersten en zij die nú eersten zijn naar achteren geplaatst. Dat kun je als machthebber niet riskeren. Je hebt eenvoudig geen keus, toch? Natuurlijk wel. Een mens heeft altijd keuzes, hij mag zich nooit laten bepalen door wat anderen doen, maar blijft altijd aansprakelijk voor wat hij of zij zelf doet.

Gods toekomst zál komen

Een geschiedenis, over Jezus en zijn koningschap. In dat verhaal heeft Herodes het goed gezien, heel goed. Als Jezus’ koningschap doorzet, dan kunnen alle mensen zoals hij wel inpakken, dan worden laatsten eersten en zij die nú eersten zijn naar achteren geplaatst. Dat kun je als machthebber niet riskeren. Je hebt eenvoudig geen keus, toch? Natuurlijk wel. Een mens heeft altijd keuzes, hij mag zich nooit laten bepalen door wat anderen doen, maar blijft altijd aansprakelijk voor wat hij of zij zelf doet.

De zachtmoedige weg van Jezus stelt de gewelddadigheid van Herodes aan de kaak. Méér dan het ‘hard tegen hard’ van de Zeloten, de gewapende opstandelingen, dat deed. Maar – haalt dat allemaal wel wat uit? Wordt Jezus niet voor ‘ie het weet onschadelijk gemaakt, ondergeschoffeld, weggewerkt? Hier ontsnapt hij nog, maar later wordt ‘ie zonder pardon uit de weg geruimd. Hoe moet dat nu? – We hebben drie dagen na kerst Pasen al hard nodig, om te geloven dat het met Jezus toch doorgaat. Dat zijn weg het redt, dat die ergens uitkomt.

De bijbelse verhalen zijn te waar om mooi te zijn, ze zijn zó realistisch dat ze mooi en niet mooi, groots én gruwelijk, beide omvatten. Maar tegelijk vertellen ze ons, dat dwars daar doorheen Gods toekomst zál komen. Geen duizend farao’s, Herodessen of wat voor machthebbers dan ook kunnen dat verhinderen. Ook dat is Kerst.